Cựu Giám đốc Kinh doanh Google: AI sẽ thay thế tất cả việc làm và thay đổi thế giới

Chúng ta đang bước vào một kỷ nguyên mà trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ thay thế toàn bộ việc làm. Sự chênh lệch giá trị lao động – công cụ mà giới tư bản vẫn dùng để trục lợi – sẽ hoàn toàn biến mất. Quy tắc cốt lõi nhất của chủ nghĩa tư bản sẽ chấm dứt vì tôi và bạn sẽ không còn công việc. Khi đó, chúng ta không thể kiếm tiền, cũng chẳng còn sức mua hay khả năng chi trả cho những khoản nợ đã vay. Vì vậy, trong vòng 10 đến 12 năm tới, tôi cho rằng thế giới sẽ trở nên vô cùng xa lạ.

Đó là nhận định của Mo Gawdat, cựu Giám đốc Kinh doanh tại Google. Ông không nói về một đợt điều chỉnh thị trường hay một thập kỷ kinh tế ảm đạm. Ông đang khẳng định rằng hệ thống kinh tế gắn liền với chúng ta từ lúc chào đời đã thực sự cáo chung, và 15 năm tới sẽ mang một diện mạo hoàn toàn khác biệt. Hãy cùng lắng nghe toàn bộ cuộc trò chuyện này.

Mo Gawdat: Tôi biết giai đoạn tới sẽ rất khắc nghiệt. Sự lo lắng thực chất bắt nguồn từ cảm giác bất định về tương lai – khi bạn không chắc mọi thứ sẽ tốt lên hay tệ đi. Nhưng tôi nghĩ mình đã bước qua giai đoạn đó rồi. Tôi buộc phải thừa nhận một sự thật, dù chẳng biết phải diễn đạt sao cho nhẹ nhàng hơn: Thế giới như chúng ta từng biết đã kết thúc.

Cấu trúc nền tảng của thế giới mà tôi và bạn sinh ra là chủ nghĩa tư bản. Về bản chất, đó là một hệ thống dựa trên sự chênh lệch giá trị lao động. Trong hệ thống này, chúng ta làm một công việc và được trả một khoản lương là X, nhưng người khác lại thu về từ công sức đó khoản lợi là X cộng 1. Phần "cộng 1" đó chính là lợi nhuận tư bản. Đa số mọi người lầm tưởng rằng chủ nghĩa tư bản vận hành thế giới. Không phải vậy. Chủ nghĩa tư bản vận hành thế giới và mang lại bộn tiền cho giới tư bản, nhưng những kẻ kiếm được nhiều tiền nhất lại là các chủ ngân hàng.

Người dẫn: Đúng vậy.

Mo Gawdat: Để tôi phác họa vài giai đoạn cho bạn dễ hình dung. Có một người bắt đầu sự nghiệp bằng một khoản vay sinh viên, nhưng anh ta không bao giờ bán cổ phiếu của mình. Anh ta chẳng bận tâm liệu công ty của mình có bán được sản phẩm hay không, mà chỉ tập trung xây dựng các công ty có giá trị vốn hóa cao. Sau đó, anh ta đến ngân hàng và nói: "Tôi cần 50 tỷ USD để mua lại Twitter". Ngân hàng sẽ đáp: "Được thôi, ông phải thế chấp hàng triệu cổ phiếu Tesla tương ứng". Thế là anh ta nhận tiền, thâu tóm Twitter, rồi lại tìm đến một ngân hàng khác: "Tôi cần 50 tỷ USD để đầu tư vào công ty X" (ở đây X là một dự án khác, không phải mạng xã hội X tức Twitter). Ngân hàng lại gật đầu: "Vậy ông hãy mang cổ phần Twitter ra thế chấp, chúng tôi sẽ cấp thêm vốn". Đáng nói là bản thân Twitter cũng được anh ta mua gần như miễn phí bằng tiền đi vay ngân hàng.

Vòng lặp cứ thế tiếp diễn khi tiền được in ra từ hư không thông qua cơ chế dự trữ một phần. Elon Musk có thể huy động 50 tỷ USD dựa trên vốn chủ sở hữu vào bất cứ lúc nào. Đó là tiền thật. Nhưng đó chưa phải là sự giàu có thực sự. Người ta cứ ngỡ Elon Musk là người giàu nhất hành tinh, nhưng đó hoàn toàn là một lời nói dối. Những kẻ giàu nhất thế giới thực chất là những người có quyền in ra số tiền mà Elon Musk và những tỷ phú khác đi vay.

Ông ấy vừa lý giải tại sao bạn luôn cảm thấy bế tắc ngay cả khi nền kinh tế có vẻ đang ổn định. Dòng tiền thực sự không nằm ở tiền lương hay thậm chí là cổ phiếu, mà nằm ở các khoản tín dụng được ngân hàng tạo ra từ hư không. Hệ thống đó hiện đang rạn nứt vì AI đã loại bỏ hoàn toàn người lao động ra khỏi phương trình kinh tế. Hãy nghe tiếp phần sau đây.

Người dẫn: Tôi nghĩ chúng ta có thể đang hướng tới một tương lai áp dụng thu nhập cơ bản phổ quát (UBI).

Mo Gawdat: Cho đến nay, chưa có giải pháp nào khác được đưa ra thảo luận mà nghe có lý hơn. Nhưng vấn đề của thu nhập cơ bản phổ quát lại khá thú vị: UBI thực chất chỉ là một mỹ từ theo kiểu Âu - Mỹ để mô tả chủ nghĩa cộng sản.

Người dẫn: Chủ nghĩa cộng sản ư?

Mo Gawdat: Đúng vậy, đây là vấn đề thuộc về hệ tư tưởng. Trong một xã hội tư bản, thu nhập cơ bản phổ quát về cơ bản chính là thứ mà cựu Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger từng gọi là "nuôi những kẻ ăn bám". Trong tư duy của ông ta và giới tư bản nói chung, nhóm này bao gồm những người chỉ tiêu thụ mà không sản xuất. Tất nhiên, đi kèm với việc nuôi họ là sự kiểm soát và giám sát chặt chẽ, bởi lẽ "nhàn cư" thì sẽ suy nghĩ nhiều, phải không?

Chính các xã hội phương Tây sẽ phải chịu cú sốc lớn nhất. Nếu tự hỏi ai sẽ phải vật lộn nhiều nhất trong tương lai, thì câu trả lời khá bất ngờ: đó chính là các thị trường phương Tây vốn nặng tính tư bản chủ nghĩa. Tại sao ư? Ban đầu, có thể họ sẽ hào phóng tuyên bố cấp trợ cấp thất nghiệp hay UBI cho tất cả mọi người. Nhưng nguồn tiền cho UBI chỉ có thể lấy từ hai nơi: hoặc là đánh thuế giới tư bản, hoặc là in thêm tiền – điều tất yếu dẫn đến lạm phát và gây bất lợi cho chính tầng lớp nắm giữ tiền bạc.

Hệ quả là, thời gian đầu họ sẽ chu cấp cho toàn dân, nhưng chẳng bao lâu sau, giới tư bản sẽ phản ứng: "Tại sao lại bắt chúng tôi đóng thuế nhiều như vậy? Chúng tôi muốn giảm thuế". Vòng luẩn quẩn này khiến nền kinh tế chỉ có thể cầm cự ở mức tối thiểu, phát nhỏ giọt cho công dân ở Mỹ hay các nước tương tự. Đây là một chu kỳ cực kỳ thiếu bền vững. Khi người dân có quá nhiều thời gian nhàn rỗi và trớ trêu thay lại sở hữu quá nhiều súng đạn, chính quyền buộc phải giám sát và kiểm soát họ một cách gắt gao. Đây hoàn toàn không phải là bài toán dễ giải đối với phương Tây.

Ông gọi UBI là "chủ nghĩa cộng sản được bọc đường" và chỉ rõ viễn cảnh khi mô hình này thất bại. Phương Tây sẽ chỉ chu cấp vừa đủ để giữ người dân im lặng, đồng thời thiết lập mạng lưới giám sát và kiểm soát chặt chẽ, bởi những đôi tay nhàn rỗi nắm giữ vũ khí luôn là nỗi ám ảnh của tầng lớp cầm quyền. Ngược lại, ông cho rằng Trung Quốc sẽ xoay sở được vì họ không tự huyễn hoặc mình dưới một vỏ bọc khác. Hãy cùng tiếp tục.

Mo Gawdat: Để tôi kể cho bạn nghe một sự thật trần trụi khác. Hiện tôi đang viết cuốn sách mang tên Alive (Sống sót), bàn về cuộc sống trong kỷ nguyên trỗi dậy của máy móc. Vì viết sách trong thời đại AI nên đồng tác giả của tôi cũng là một AI, và tôi sử dụng công nghệ này rất nhiều để phục vụ nghiên cứu.

Một trong những câu hỏi tôi cố gắng lý giải là tại sao thế giới lại có quá nhiều cuộc chiến tranh, và tại sao nước Mỹ lại viện trợ nhiều vũ khí đến thế trong khi nội bộ đất nước đang có tới hàng chục triệu người rơi vào cảnh vô gia cư, thiếu thốn. Và rồi tôi chợt nhận ra: nếu mục đích của chiến tranh là để răn đe, thì việc sở hữu những khí tài tối tân nhất là yếu tố sống còn để thị uy kẻ thù. Nhưng quy trình tiêu hủy một loại vũ khí hết hạn lại vô cùng tốn kém. Vậy đâu là cách giải quyết dễ dàng hơn?

Người dẫn: Là đem ra sử dụng và ném bom vào con người.

Mo Gawdat: Chính xác.

Người dẫn: Trời đất ơi.

Mo Gawdat: Là ném bom vào những người vô tội. Khi làm vậy, kho vũ khí của bạn sẽ vơi đi, và bạn lại có một lý do hoàn hảo để đệ trình lên Quốc hội: "Chúng ta cần thêm ngân sách vì đã viện trợ số vũ khí kia cho các đồng minh". Tất cả những cuộc chiến tranh ủy nhiệm đó đều đóng vai trò thiết yếu trong thế giới hiện tại. Tại sao? Bởi vì nếu không có chiến tranh ủy nhiệm, không dựng lên một kẻ thù chung, nước Mỹ có thể phải đối mặt với một cuộc nổi dậy từ chính bên trong, khi người dân đã quá bất mãn với bộ máy cầm quyền, với điều kiện kinh tế và vô số vấn đề xã hội khác.

Tôi đã cùng AI thực hiện một nghiên cứu về chi tiêu quân sự kể từ khi cuộc chiến tại Ukraine bùng nổ vào năm 2022–2023. Chi tiêu quân sự toàn cầu rơi vào khoảng 2,6 đến 2,9 nghìn tỷ USD mỗi năm. Tất cả đều là tiền thật.

Người dẫn: Ngân sách toàn cầu đấy ư?

Mo Gawdat: Đúng, ngân sách toàn cầu. Điều đáng nói là trong giai đoạn 2023–2024, chỉ cần trích ra 5% con số đó thôi là thế giới sẽ không còn một ai phải chịu cảnh đói khát. Nó đủ sức xóa sổ hoàn toàn nạn đói trên toàn cầu.

Ông đã dùng chính AI của mình để đào sâu vào dữ liệu các kho vũ khí và phát hiện ra một sự thật rùng mình. Nó đáng sợ không phải vì tính bảo mật, mà vì sự thật quá đỗi đơn giản: Bạn không thể bán lại một quả bom cũ, nên cách tốt nhất là thả nó xuống đầu ai đó rồi yêu cầu Quốc hội cấp ngân sách chế tạo quả mới. Khoản ngân sách dư sức xóa bỏ đói nghèo trên thế giới lại đang bị đốt vào việc duy trì vòng xoáy bạo lực này. Giờ hãy lắng nghe quan điểm của ông về giáo dục.

Mo Gawdat: Nhìn vào hệ thống giáo dục hiện tại, tôi thấy vô cùng bức xúc. Sự bất cập đó càng trở nên rõ ràng khi các con tôi bắt đầu đến trường. Hồi nhỏ đi học ở Anh, tôi từng bị coi thường, bị xếp vào lớp toán kém nhất và bị gán mác là một đứa đần độn. Tôi đã đi qua suốt những năm tháng phổ thông và đại học với mặc cảm đó. Nhưng câu hỏi đặt ra là: Họ đang đánh giá loại trí thông minh nào? Đó mới là vấn đề cốt lõi. Hệ thống giáo dục hiện tại rất mù quáng. Thực chất tôi là một kẻ cực kỳ đam mê toán học, chỉ là kỹ năng xã hội của tôi quá tệ và tôi hoàn toàn không biết nhảy nhót là gì.

Người dẫn: Đúng thế.

Mo Gawdat: Vậy đâu mới là thước đo? Trí tuệ cảm xúc (EQ), trí tuệ ngôn ngữ hay năng khiếu thể chất có được coi là trí thông minh không? Thật buồn khi phải nói rằng, vì phục vụ lợi ích của chủ nghĩa tư bản, trường học đã biến thành những "nhà máy" nhào nặn ra các thế hệ sinh viên theo đúng khuôn mẫu của nền công nghiệp.

Mô hình này bắt nguồn từ rất lâu về trước, khi các trường dòng muốn truyền giảng Kinh Thánh [...] Thay vì kèm cặp từng người, họ bắt đầu dạy cùng lúc năm học sinh. Đó là "công nghệ" của thời bấy giờ. Việc tìm ra phương pháp dạy năm cá nhân khác biệt cùng một lúc từng là cả một cuộc cách mạng. Nhưng để làm được điều đó, họ buộc phải gọt giũa tất cả học sinh cho giống nhau. Mô hình này tiếp tục được duy trì qua nhiều thế hệ cho đến thời đại học trực tuyến (e-learning) ngày nay – thứ thực chất chỉ là bê lớp học truyền thống lên màn hình máy tính.

Nếu cần một kết quả tính toán chính xác, tôi chắc chắn sẽ dùng máy tính bỏ túi. Tôi hoàn toàn không cần phải học thuộc lòng các bảng số học, cũng chẳng cần tự mình giải các thuật toán lượng giác hay tích phân phức tạp. Mọi thứ đều có thể được máy tính khoa học xử lý trong chớp mắt. Hãy lấy ví dụ đó và áp dụng vào tri thức nói chung. Ngày nay, tri thức chỉ cách chúng ta đúng một câu hỏi. Vậy tại sao lại phải nhốt học sinh vào bốn bức tường và nhồi nhét những kiến thức đã được khám phá từ 20 năm trước, trong khi mọi thứ sẽ thay đổi ngay trong năm tới trước tốc độ phát triển vũ bão như hiện nay?

Ông khẳng định trường học được thiết kế để sản xuất công nhân nhà máy chứ không phải những nhà tư tưởng. Nó phân loại trẻ em dựa trên một thước đo trí tuệ hạn hẹp và đào thải những đứa trẻ khác biệt. Giờ đây, chiếc máy tính bỏ túi đã tiến hóa thành một gia sư AI toàn diện. Nền giáo dục thực sự lúc này nằm ở kỹ năng đặt câu hỏi đúng, và máy móc sẽ đưa ra câu trả lời nhanh hơn bất kỳ người thầy nào. Hãy nghe phần kết dưới đây.

Mo Gawdat: Nhân loại đang phải đối mặt với những thách thức chưa từng có, và đây cũng là lần đầu tiên con người thực sự mở mắt và tự vấn: "Chuyện gì thế này? Các người đã lừa dối tôi về vụ ám sát Tổng thống JFK ư? Về sự kiện 11/9 và cả hồ sơ tỷ phú ấu dâm Epstein? Các người đã giấu giếm chuyện ai thực sự rót tiền cho Al-Qaeda, cho IS và đứng sau hậu thuẫn chúng?".

Đột nhiên, cả thế giới bừng tỉnh. Dù rất đau đớn khi phải chấp nhận sự thật, nhưng họ nhận ra đã đến lúc phải hành động khác đi: có lẽ chúng ta phải ngừng tiếp tay cho AI cướp đi việc làm của con người, ngừng đốt tiền vào thuốc nổ, và ngừng bầu lên những chính trị gia chỉ muốn thao túng thế giới trong khi chính quốc gia của họ lại đang khủng hoảng trầm trọng hơn bất cứ nơi nào khác.

Sự chuyển biến này thể hiện rất rõ tại Mỹ hiện nay. Tỷ lệ người dân đồng cảm với chính nghĩa của người Palestine thay vì Israel đã thay đổi rõ rệt; khoảng 60% đến 70% người Mỹ, tùy từng bang, cho rằng những gì đang diễn ra là sự điên rồ và ủng hộ quyền được sống, quyền có một nhà nước độc lập của người Palestine. Thế giới rõ ràng đang thay đổi.

Nhưng để trả lời câu hỏi của bạn: Với tư cách là một người làm cha làm mẹ, liệu bạn có đủ tự tin để sinh con trong bối cảnh thế giới đang biến động dữ dội như hiện nay không? Bạn có đủ mạnh mẽ, đủ giàu có và quyền lực để đảm bảo cho đứa trẻ đó một cuộc sống thịnh vượng? Nếu có, hãy cứ sinh con, thậm chí sinh 20 đứa cũng được, bởi những người khác thì không nên. Đó là sự thật trần trụi của thực tại. Nếu bạn đang sống ở châu Âu giữa muôn vàn bất ổn về kinh tế, nhập cư và các vấn đề xã hội, liệu bạn có cảm thấy an tâm khi đưa một đứa trẻ đến với thế giới này và lo chu toàn cho chúng? Nếu có, hãy cứ tiến tới.

Liệu có phải chúng ta đang sống trong một giai đoạn tồi tệ của lịch sử, để rồi một ngày nào đó nhìn lại, ta sẽ thấy chính khoảng thời gian đen tối này đã tôi luyện nên nhân loại của tương lai? Tôi cho rằng trong lịch sử hiện đại, kể từ khi cỗ máy tuyên truyền được phát minh, chưa bao giờ nhân loại lại thức tỉnh mạnh mẽ như trong vài năm trở lại đây.

Người dẫn: Chỉ trong vài năm gần đây thôi sao?

Mo Gawdat: Đúng vậy, một sự thức tỉnh thực sự.

Người dẫn: Quy mô của nó rất lớn.

Mo Gawdat: Rất lớn, và nó bao gồm cả chính tôi. Nếu nhìn lại các buổi podcast trước đây, có những thời điểm tôi từng khuyên mọi người đừng tốn thời gian xem tin tức thời sự. Hiện tại tôi vẫn không xem tin tức thông thường, nhưng tôi theo dõi các bài phân tích chuyên sâu đằng sau những thứ được gọi là tin tức đó. Lần đầu tiên trong cuộc đời 58 năm của mình, tôi có một sự thôi thúc mãnh liệt muốn thấu hiểu những dòng chảy ngầm đã đẩy nhân loại đến cục diện ngày hôm nay. Tôi từng là một kẻ khờ khạo chẳng bao giờ ngó ngàng đến một bản tin thời sự nào. Nhưng giờ đây, tôi đã hoàn toàn tỉnh ngộ. Tôi đã nhìn thấu bản chất của cỗ máy công nghiệp tư bản mà chính mình từng góp tay xây dựng.

Sự thức tỉnh đã đến, nhưng nó không hề dễ chịu. Con người cuối cùng cũng bắt đầu đặt câu hỏi về những lời dối trá xoay quanh vụ JFK, sự kiện 11/9 hay hồ sơ Epstein. Một khi đã bắt đầu chất vấn, bạn sẽ không thể chìm vào giấc ngủ được nữa. Nỗi đau chính là một người thầy, nhưng bài học đó chỉ thực sự có ý nghĩa nếu chúng ta biết dùng nó để ngừng nuôi dưỡng cỗ máy đã đẩy chúng ta vào bước đường này. Tiếp tục ngủ mê để mặc cỗ máy hoàn tất công việc của nó, hay thức tỉnh và đặt ra những câu hỏi đúng đắn trước khi quá muộn – lựa chọn nằm ở bạn. Nếu những điều này khiến bạn trăn trở, hãy nhấn theo dõi kênh, bởi những kẻ đã tạo dựng nên thế giới cũ sẽ không bao giờ cứu bạn khỏi thế giới mới. Chính họ là những kẻ đang giật dây phía sau.